Co powinien zawierać plan ewakuacji dołączony do instrukcji bezpieczeństwa pożarowego

Plan ewakuacji nie może być jedynie rzutem budynku z kilkoma zielonymi strzałkami. Jeśli ma stanowić część instrukcji bezpieczeństwa pożarowego (IBP), musi przedstawiać rzeczywisty układ obiektu, warunki opuszczania zagrożonych pomieszczeń oraz informacje potrzebne służbom ratowniczym. Zakres wymaganych danych określa § 6 rozporządzenia MSWiA z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Istotne jest przy tym rozróżnienie szczegółowych planów dołączanych do IBP od uproszczonych plansz ewakuacyjnych, które umieszcza się na korytarzach. Te dokumenty pełnią różne funkcje i nie powinny być traktowane zamiennie.

Obowiązkowe elementy planu ewakuacji w dokumentacji przeciwpożarowej

Podstawą dokumentacji graficznej są rzuty kondygnacji oraz plan sytuacyjny obiektu i terenu przyległego. Muszą odzwierciedlać faktyczny stan budynku. Projekt architektoniczny sprzed kilku lat nie wystarczy, jeżeli od tego czasu przebudowano pomieszczenia, zmieniono przeznaczenie części powierzchni lub przeniesiono urządzenia przeciwpożarowe.

Zgodnie z § 6 ust. 1 pkt 8 rozporządzenia plany powinny uwzględniać w szczególności:

• Parametry budynku – jego powierzchnię, wysokość, liczbę kondygnacji oraz odległości od sąsiednich obiektów.
• Charakterystykę zagrożeń pożarowych – parametry pożarowe substancji palnych, gęstość obciążenia ogniowego w strefach pożarowych, wyrażaną w MJ/m², oraz lokalizację pomieszczeń i przestrzeni zewnętrznych zakwalifikowanych jako strefy zagrożenia wybuchem.
• Informacje o użytkownikach – kategorię zagrożenia ludzi (ZL) i przewidywaną liczbę osób na poszczególnych kondygnacjach oraz w pomieszczeniach.
• Podział na strefy pożarowe i warunki ewakuacji – granice stref, przebieg dróg ewakuacyjnych, kierunki przemieszczania się i lokalizację wyjść.
• Rozmieszczenie wyposażenia przeciwpożarowego – gaśnic, hydrantów, urządzeń przeciwpożarowych, elementów sterujących tymi urządzeniami, głównych kurków instalacji gazowej oraz materiałów niebezpiecznych pożarowo.
• Informacje dla ekip ratowniczych – dojścia do dźwigów dla ekip ratowniczych, położenie hydrantów zewnętrznych i innych źródeł wody przeciwpożarowej, przebieg dróg pożarowych, pozostałe dojazdy oraz wjazdy na teren ogrodzony.

Elementy, które nie występują w danym budynku, nie wymagają fikcyjnego oznaczania. Jeżeli obiekt nie ma instalacji gazowej ani dźwigu dla ekip ratowniczych, nie trzeba tworzyć symboli na zapas. Inaczej wygląda sytuacja w zakładzie produkcyjnym, w którym wykorzystuje się rozpuszczalniki lub powstają pyły palne. Tam pominięcie rzeczywistych stref zagrożenia wybuchem może utrudnić ratownikom ocenę niebezpieczeństwa.

W praktyce problemem bywa nadmiar informacji na jednym arkuszu. Przykładowo w magazynie o powierzchni 3000 m², podzielonym na kilka stref pożarowych, jednoczesne pokazanie wszystkich instalacji, wartości obciążenia ogniowego, wyjść i dróg dojazdowych może sprawić, że rysunek stanie się nieczytelny. Lepszym rozwiązaniem jest rozdzielenie informacji na kilka powiązanych planów z jednoznacznymi oznaczeniami i legendą.

Nie ma natomiast sensu rozbudowywać dokumentacji o dodatkowe arkusze, gdy prosty układ budynku można czytelnie przedstawić na jednym rzucie kondygnacji i oddzielnym planie terenu. Liczy się kompletność informacji, a nie liczba stron.

Jak prawidłowo oznaczyć drogi ewakuacyjne i wyjścia z budynku?

Kierunki ewakuacji muszą odpowiadać rzeczywistym, dostępnym drogom, a nie najkrótszym liniom narysowanym na rzucie. Przy ich wyznaczaniu uwzględnia się wymagane szerokości przejść, dopuszczalne długości dróg ewakuacyjnych, rozwiązania przeciwpożarowe oraz sposób użytkowania pomieszczeń. Parametry te zależą między innymi od kategorii zagrożenia ludzi, liczby użytkowników i układu budynku.

Przykładowo w dwupiętrowym biurowcu znajdują się dwie klatki schodowe. Pierwsza jest dostępna bezpośrednio z korytarza, natomiast do drugiej prowadzą drzwi objęte elektroniczną kontrolą dostępu. Zanim zostanie ona oznaczona jako alternatywna droga ewakuacji, trzeba sprawdzić możliwość otwarcia drzwi w warunkach zagrożenia, działanie zabezpieczeń i zgodność całego przejścia z przyjętymi warunkami ewakuacji.

Samo narysowanie drugiej trasy nie tworzy bezpiecznej alternatywy. Jeżeli drzwi pozostaną zablokowane podczas awarii systemu, użytkownicy mogą stracić czas na próbę przejścia i wrócić do zadymionego korytarza.

W przypadku plansz ewakuacyjnych wywieszanych dla użytkowników szczególnie ważne są oznaczenie aktualnego położenia osoby („Jesteś tutaj”), czytelne symbole wyjść, schodów i podstawowego wyposażenia przeciwpożarowego, a także legenda. Zasady opracowywania takich plansz opisuje norma ISO 23601:2020, natomiast wzory znaków bezpieczeństwa określa PN-EN ISO 7010.

Format A3, czyli 297 × 420 mm, jest praktyczny dla wielu typowych plansz. W rozległych obiektach może być potrzebny większy arkusz lub podział schematu na części. Nie należy jednak traktować A3 jako uniwersalnego, ustawowego wymiaru każdego załącznika graficznego do IBP. Ostateczny format zależy od przeznaczenia rysunku, jego szczegółowości i czytelności.

Ważna jest również orientacja planszy. Rysunek umieszczony przy wejściu powinien odpowiadać perspektywie osoby stojącej przed nim. Kopiowanie tego samego planu z identycznym oznaczeniem „Jesteś tutaj” do kilku różnych miejsc to jeden z najbardziej irytujących błędów. Zamiast pomagać, plansza zmusza użytkownika do samodzielnego odgadywania położenia.

Osobnej oceny wymaga ewakuacja osób z niepełnosprawnościami lub ograniczoną możliwością poruszania się. Jeżeli w obiekcie przewidziano specjalne rozwiązania ewakuacyjne, powinny być spójne z oznaczeniami i procedurami. Zwykłego dźwigu osobowego nie można automatycznie przedstawiać jako bezpiecznej drogi opuszczania budynku podczas pożaru. Wybór sposobu ewakuacji zależy od zastosowanych urządzeń, zabezpieczeń przeciwpożarowych i organizacji pomocy.

Na planach przydatne jest również zaznaczenie miejsca zbiórki do ewakuacji, jeżeli zostało wyznaczone. Powinno znajdować się poza obszarem przewidywanego zagrożenia i nie blokować dojazdu straży pożarnej. Punkt zbiórki przy bramie, którą muszą wjechać wozy ratownicze, jest złym rozwiązaniem nawet wtedy, gdy uczestnicy ćwiczeń docierają tam bez problemu.

Aktualizacja i kontrola planu ewakuacji – terminy, obowiązki i typowe błędy

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego musi być aktualizowana co najmniej raz na dwa lata, a także po zmianach sposobu użytkowania obiektu lub procesu technologicznego wpływających na warunki ochrony przeciwpożarowej. Wynika to z § 6 ust. 7 rozporządzenia MSWiA.

Dwuletni termin nie oznacza, że po przebudowie można przez kilkanaście miesięcy posługiwać się nieaktualnymi rysunkami. Jeżeli zmieniono przebieg drogi ewakuacyjnej, lokalizację wyjścia albo sposób wykorzystania pomieszczeń, najpierw należy ocenić zgodność nowego rozwiązania z wymaganiami bezpieczeństwa, a następnie poprawić dokumentację.

Dobrym przykładem jest hala magazynowa, w której zamontowano nowe regały wysokiego składowania. Wcześniej pracownicy przemieszczali się przez otwartą przestrzeń, a po reorganizacji powstały wąskie ciągi między regałami. Jeżeli stare strzałki na planie prowadzą przez miejsce zajęte obecnie przez towar, dokumentacja nie spełnia praktycznego zadania. Co gorsza, zmiana może wpływać na szerokości przejść, długości tras oraz dostęp do gaśnic i hydrantów.

Kontrolę należy prowadzić w konkretnej kolejności. Najpierw sprawdza się drożność i parametry rzeczywistych dróg ewakuacyjnych, później zgodność oznaczeń i lokalizacji urządzeń przeciwpożarowych, a na końcu poprawność legend, opisów i numerów pomieszczeń. Odwrotna kolejność prowadzi do sytuacji, w której poprawia się estetykę planu, podczas gdy nadal wskazuje on niedostępne wyjście.

Istnieją również wymagania dotyczące dużych obiektów, o których łatwo zapomnieć. Od 1 stycznia 2026 r. przepisy dotyczące oznakowania połączeń ścian oddzielenia przeciwpożarowego obejmują także określone starsze budynki handlowe, produkcyjne i magazynowe. Dotyczy to przypadków, gdy ściana rozdziela strefy pożarowe o powierzchni co najmniej 2000 m² każda i spełniony jest dodatkowy warunek dotyczący palności ścian zewnętrznych lub dachu albo obciążenia ogniowego przekraczającego 1000 MJ/m². Jeżeli przy zastosowaniu oznakowania znakami ściana nie przebiega pionowo od poziomu terenu do dachu, IBP powinna zawierać również odpowiedni rysunek elewacji.

Sprawdzeniem rzeczywistej organizacji ewakuacji są ćwiczenia. W obiektach przeznaczonych dla ponad 50 stałych użytkowników, niezakwalifikowanych do kategorii ZL IV, praktyczne sprawdzenie organizacji i warunków ewakuacji należy przeprowadzać co najmniej raz na dwa lata. W szkołach, przedszkolach i podobnych placówkach, w których cyklicznie zmienia się jednocześnie grupa ponad 50 użytkowników, obowiązuje częstotliwość co najmniej raz w roku, w terminie nie dłuższym niż trzy miesiące od rozpoczęcia korzystania z obiektu przez nowych użytkowników. Właściwego miejscowo komendanta powiatowego lub miejskiego PSP należy powiadomić co najmniej tydzień przed ćwiczeniami.

Sam pomyślny przebieg próbnej ewakuacji nie gwarantuje jednak, że wszystkie rozwiązania techniczne są prawidłowe. Ćwiczenia pomagają wykryć problemy organizacyjne, natomiast zgodność szerokości, długości i zabezpieczeń dróg ewakuacyjnych wymaga osobnej oceny.

Po każdej aktualizacji trzeba zadbać o wymianę nieaktualnych plansz wywieszonych w obiekcie. Dokument zapisany na komputerze nie pomoże pracownikowi, który podczas alarmu zobaczy na ścianie stary schemat.

FAQ – najczęstsze pytania o plany ewakuacji

Czy każdy budynek musi mieć plan ewakuacji dołączony do instrukcji bezpieczeństwa pożarowego?
Nie. Obowiązek sporządzenia IBP dotyczy określonych rodzajów obiektów, z przewidzianymi zwolnieniami. Przykładowo instrukcja nie jest wymagana dla budynku lub jego części stanowiącej odrębną strefę pożarową o kubaturze brutto nieprzekraczającej 1000 m³, jeżeli nie występuje tam strefa zagrożenia wybuchem. Dla budynków inwentarskich limit wynosi 1500 m³.

Czy wystarczy jeden plan dla całego budynku?
W obiekcie wielokondygnacyjnym dokumentacja musi przedstawiać warunki ewakuacji na poszczególnych kondygnacjach. Najczęściej przygotowuje się osobne rzuty pięter oraz plan sytuacyjny terenu.

Czy na planie trzeba oznaczyć wszystkie gaśnice i hydranty?
Tak. Lokalizacja gaśnic i urządzeń przeciwpożarowych stanowi element wymaganych danych graficznych IBP. Pominięcie sprzętu znajdującego się w mniej uczęszczanym pomieszczeniu również jest błędem.

Czy plan musi zawierać punkt zbiórki?
§ 6 rozporządzenia nie wymienia punktu zbiórki wprost jako obowiązkowego elementu graficznego IBP. Jeżeli jednak został wyznaczony, jego wskazanie na planie sytuacyjnym lub planszy dla użytkowników ułatwia organizację ewakuacji.

Kto odpowiada za aktualność planów ewakuacyjnych?
Obowiązek zapewnienia i wdrożenia instrukcji spoczywa na właścicielu, zarządcy lub użytkowniku obiektu, odpowiednio do zakresu odpowiedzialności. Przygotowanie dokumentacji należy powierzyć osobie posiadającej wymagane kwalifikacje w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej.

Czy instrukcja bezpieczeństwa pożarowego wymaga zatwierdzenia przez PSP?
Nie obowiązuje ogólna procedura zatwierdzania każdej IBP przez straż pożarną. Dla określonych obiektów, wymienionych w § 28 ust. 1 rozporządzenia, istnieje jednak obowiązek przekazania właściwemu komendantowi PSP warunków ochrony przeciwpożarowej i planów na potrzeby działań ratowniczych.

Co należy zrobić w pierwszej kolejności?
Zacząć od kontroli rzeczywistego przebiegu dróg ewakuacyjnych. Należy przejść trasę od najdalej położonych użytkowanych pomieszczeń do wyjścia i sprawdzić dostępność przejść, sposób otwierania drzwi oraz zgodność oznaczeń z dokumentacją. Najpierw usuwa się przeszkody i błędy zagrażające bezpiecznej ewakuacji, a dopiero potem poprawia wygląd i układ graficzny planów.

Więcej informacji na: instrukcja bezpieczeństwa pożarowego Siemianowice śląskie